dniu 11 IX - czyli w dniu wybuchu II wojny światowej Zamość liczył 28,1 tys. mieszkańców.
askakujące są drogi wejścia Zamościa i Zamojszczyzny do historii. Wchodzą do niej jako nowożytne miasto renesansowe i jako ofiara doktryny rasowego panowania. Hitlerowscy okupanci, realizując tę doktrynę, z tej perły kultury całkowicie zrezygnować nie chcieli. Dyrektywa Himmlera z końca lipca 1941 r. polecała: "Rynek w Zamościu należy zachować, jednakże poddając go całkowitej renowacji (łącznie z budową nowoczesnych urządzeń, jak np. centralne ogrzewanie) ... Również iv Zamościu należy urządzić dom dowódców SS z pokojami dla Reichsfuhrera i gości". A profesor Jan Zachwatowicz, wezwany tutaj we wrześniu 1942 r. jako współautor książki Twierdza Zamość dla udzielenia wyjaśnień, też odczuł to w rozmowie z projektantami SS: "W odpowiedzi wyjaśniono, że opracowywany jest nowy projekt dawnego zespołu miejskiego, który ma być dostosowany do nowych potrzeb przy zachowaniu wartości opisanych w książce Twierdza Zamość 2. Tak więc ten skarb kultury polskiej miał zostać zaadaptowany do nowej rzeczywistości na przyszłym niemieckim- wschodzie. Nie sądzę, by urzekło Himmlera piękno miasta, raczej wpływ na to miało włoskie pochodzenie architekta Bernardo Morando. Przecież Włochy były wtedy jeszcze sojusznikiem III Rzeszy.
ożna wyróżnić trzy fazy polityki przesiedleń hitlerowskich: pierwsza, obejmująca lata 1938-1941, to nowe metody reorganizowania stosunków etnicznych w Europie, których ostateczny cel nie był rozpoznawany; okres następny lat 1941-1943 to plany i zaczątki przebudowy Europy na podstawach rasowych; należą do niego także wysiedlenia zamojskie; trzeci okres, rozciągający się od jesieni 1943 r. do końca wojny - to wielomilionowe ewakuacje i wojskowe i akcje policyjno-pacyfikacyjne.
śród przesłanek przesiedleń hitlerowskich należy wyróżnić następujące: ogólnopolityczne i rasowe, które mają istotne znaczenie dla rozważanego tematu, dalej wojskowe i policyjnoterrorystyczne oraz związane ze strategią powojenną. Przesłanki ogólnopolityczne to rewizjonizm terytorialny, dążność do ograniczenia zwartego obszaru etnicznego niektórych narodów rzekomo w imię powrotu do stanu z 1918 r. jako sprawiedliwego. Typowe wysiedlenia i zasiedlanie, w imię tego rewizjonizmu dokonywane, nastąpiły już po wybuchu II wojny światowej na zaanektowanych ziemiach polskich, francuskich, jugosłowiańskich i innych S. Hitler zapowiedział uregulowanie spraw etnicznych w Europie 6 października 1939 r. w mowie wygłoszonej w Reichstagu, w której - obłudnie deklarując swe pokojowe nastawienie - stwierdził m. in.: "Do zadań perspektywicznego uporządkowania europejskiego życia należy przesiedlanie, w ten sposób usunąć należy co najmniej część zarodków konfliktów w Europie. Repatriacja Niemców z różnych krajów na zasadzie opcji, dokonywana w tej fazie wojny pod hasłem: "Utracicie kraj rodzinny po to, by odzyskać ojczyznę", zwraca szczególną uwagę, gdyż znajdowała uznanie u części opinii europejskiej, upatrującej w tym likwidowanie problemu mniejszości niemieckich, czynnika, który w latach 1938-1939 tak silnie podważał stabilizację polityczną.
istoria nie zna przykładu tak masowych i w tak krótkim czasie dokonanych migracji ludności jednej grupy etnicznej z inicjatywy jej macierzystego kraju. Wielu badaczy, zaintrygowanych tym, pomija, że przesiedlenie do Rzeszy łącznie ponad miliona Niemców z różnych krajów europejskich zmierzało ku poddaniu centralnej dyspozycji Berlina elementu uważanego za rasowo najbardziej wartościowy, a równocześnie miało ułatwić rozpoczęcie kolonizacji zdobytych terytoriów już podczas wojny. Poza tym zapewne chciano zapobiec dalszemu wynarodowieniu się mniejszości niemieckiej w niektórych krajach czy wykorzystaniu jej przez narody obce, w tym uważane za rasowo niższe, na rzecz ich interesów państwowych.
stotniejszą rolę aniżeli rewizjonizm terytorialny odgrywała dążność Hitlera do przebudowy Europy na podstawach rasowych. Hitler, przeciwny zdobywaniu kolonii pozaeuropejskich, w Mein Kampf wypowiedział się za kontynentalnym kierunkiem rozwoju Niemiec, za zdobyciem rozległych terenów dla osadnictwa rolnego na wschodzie, mających wyżywić nadwyżkę ludnościową "dynamicznie rozwijającego się narodu". W rok później uznał on roszczenia terytorialne, ograniczające się do granic z 1918 r., za nonsens, zarówno z geopolitycznego, jak i militarnego punktu widzenia. W przekonaniu Hitlera jedynym celem "godnym rozlewu krwi było zapewnienie narodowi niemieckiemu należnych mu na terenach wschodnich ziemi i roli" s. Po dojściu do władzy wypowiedział się w rozmowie z ówczesnym prezydentem Senatu gdańskiego Hermanem Rauschningiem ze zdumiewającą otwartością: "Koncepcja narodu już nie ma znaczenia. Musimy odrzucić fałszywą koncepcję i zastąpić ją koncepcją rasy. Nowego porządku nie możemy sobie wyobrazić w kategoriach narodu z jego historyczną przeszłością, ale w kategoriach ras, co przekracza te granice [...]. A mnie jako politykowi potrzebna jest koncepcja, która pomagałaby mi obalić porządek oparty na historycznej podstawie i wprowadzić całkowicie nowy, ahistoryczny, narzucony i mający teoretyczną podstawę [...]. Narodowy socjalizm przeniesie swoją rewolucję za granicę i zmieni świat za pomocą koncepcji rasy".
itler już w 1928 r. wpajał swoim zwolennikom, że elementy rasowa obce należy izolować, aby nie zepsuć własnej krwi, lub przesiedlić je, ziemię zaś przekazać ludności niemieckiej. Przywódcy i teoretycy hitlerowscy podnosili z naciskiem, że hitleryzm jest sukcesorem średniowiecznych zdobywców ziem słowiańskich, że misja dziejowa Rzeszy polega m. in. na kontynuowaniu ich dzieła, a metody i środki stosowane w tym celu na ziemiach polskich stanowią konsekwencję doświadczeń historycznych. Proklamowano kanon: w zdobywaniu przestrzeni życiowej zwyciężały tylko ludy rasowo czyste, silnie związane z ziemią i bezwzględne wobec ludów słabszych. Tak więc dla faszyzmu specyficzna była idea germanizacji ziemi, a nie germanizacji ludności, o co zabiegał w swoim czasie Otto Bismark. Na ziemiach polskich prowadziło to jakby do stanu przedłużenia działań wojennych z celem opanowania ziemi i stworzenia nie tylko nowej struktury etnicznej, ale i nowej struktury rasowej.
eneralnie biorąc, w latach 1939-1941 nowe podstawy rasowe polityki ludnościowej nie ujawniły się w pełni. Najistotniejsze jej elementy to usuwanie ludności żydowskiej do gett, pozbawianie dyskryminowanej: ludności polskiej swej warstwy przywódczej wraz z usuwaniem inteligencji, osadnictwo repatriowanych Niemców, uznanych za godnych pójścia na wschód oraz w niewielkim zakresie kierowanie do Rzeszy nadających się do regermanizacji. Teoria przestrzeni życiowej jako narzędzie imperializmu hitlerowskiego wzbogacała się o nowe treści.
opiero po napaści Niemiec hitlerowskich na Związek Radziecki i otwarciu się możliwości ekspansji na wschód wraz z możliwością przesunięć ludnościowych i wraz z nadzieją na kolejną błyskawiczną wojnę zaistniały warunki do generalnej przebudowy struktury ludnościowej Europy zgodnie z zasadami rasowpmi hitleryzmu. Wtedy też pojawiły się monstrualne programy wysiedleń i osadnictwa, znane jako Generalny Plan Wschodni (Generalplan Ost) lub Generalny Plan Osadnictwa (Generalsiedlungsplan). Podjęto wtedy akcje eksterminacyjne takie jak wyniszczanie radzieckich jeńców wojennych, które objęło do 3 mla ludzi, i ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej, którego ofiarą padło około 6 m1n ludzi.
